Συγχρονικὴ γραμματικὴ τῆς κοινῆς νέας ἑλληνικῆς

13/5/2007

Τὶς προάλλες, καθὼς περιηγούμην στὸ Διαδίκτυο («σέρφιγκ δὲ Γουέμπ» στὰ ἑλληνικά!), ἔπεσα πάνω στὴν κριτικὴ ἑνὸς βιβλίου Γραμματικῆς τοῦ 1967. Εἶναι τὸ βιβλίο Συγχρονικὴ γραμματικὴ τῆς κοινῆς νέας ἑλληνικῆς. Θεωρία-ἀσκήσεις τῶν Γ. Mπαμπινιώτη καὶ Π. Kοντοῦ. Βρίσκοντας τὴν κριτικὴ πάρα πολὺ ἐνδιαφέρουσα, ἐπισκέφθηκα τὴν δημοτικὴ βιβλιοθήκη, τὸ βρῆκα καὶ τοῦ ἔριξα μιὰ ματιὰ (δυστυχῶς εἶναι στὸ τμῆμα μὲ τὰ παλαιὰ βιβλία καὶ δὲν ἐπιτρεπόταν νὰ τὸ δανειστῶ).

Αὐτὸ ποὺ μὲ κέντρισε σ᾿ αὐτὴν τὴν γραμματική, εἶναι τὸ χαρακτηριστικὸ ποὺ ὁ/ἡ συγγραφέας τῆς κριτικῆς χαρακτηρίζει ὡς «θεμελιώδη ἀδυναμία». Ἀντιγράφω ἀπὸ τὸν πρόλογο: «Ἐνῷ δηλαδὴ αἱ κυκλοφορούμεναι γραμματικαὶ ἀναφέρονται ἀποκλειστικῶς εἰς τὴν καθαρεύουσαν (ἁπλῆν ἢ αὐστηροτέραν) ἢ τὴν δημοτικὴν (συντηρητικήν, ἀκραίαν, λαϊκήν, τρίτην κλπ.), ἐκκινοῦσαι ἀπὸ τὴν δῆθεν διγλωσσίαν ποὺ χαρακτηρίζει κατὰ τὴν ἄποψιν μερικῶν τὴν σύγχρονον γλῶσσαν, ἡ παροῦσα γραμματικὴ ἐξετάζει τὴν Kοινὴν νέαν ἑλληνικήν, δηλαδὴ τὴν σύγχρονον ἑλληνικὴν, ἡ ὁποία προέρχεται ἀπὸ ἐσωτερικὴν σύνθεσιν τῶν στοιχείων τῶν δύο αὐτῶν "μορφῶν" (ὄχι "γλωσσῶν") τῆς νέας ἑλληνικῆς καὶ ἡ ὁποία ἐπιστημονικῶς δὲν μπορεῖ νὰ χαρακτηρισθῇ οὔτε ὡς καθαρεύουσα οὔτε ὡς δημοτική».

Ὑπενθυμίζω ἐξ ἀρχῆς ὅτι δὲν εἶμαι γλωσσολόγος, ἀλλὰ μαθηματικός· ἀλλ᾿ ὡς μαθηματικὸς ποὺ ἐνδιαφέρεται γιὰ τὰ θεμέλια, δὲν μπορῶ παρὰ νὰ συμφωνήσω ἀπόλυτα μὲ τὴν θέσι τῶν συγγραφέων (τοῦ βιβλίου). Βλέποντας τὴν γλῶσσα ὅπως ὅλα τὰ ἀντικείμενα μελέτης τῶν Μαθηματικῶν, δέχομαι ἀπόλυτα τὴν ἄποψι ὅτι οἱ διαφορετικὲς προσεγγίσεις ἑνὸς ἀντικειμένου δὲν ἀποτελοῦν διαφορετικὰ ἀντικείμενα, ἁπλῶς ἄλλες θεωρήσεις. Ἀπὸ ἐκεῖ καὶ πέρα, οἱ ὅποιες συμβάσεις στὴν ὁρολογία γίνονται πρὸς διευκόλυνσι τῆς κατανόησης καὶ τῆς ἔρευνας, ὄχι πρὸς περιορισμό της!

Ἔτσι λοιπόν, ἕνας/μία μαθηματικὸς ποὺ θὰ ἤθελε νὰ μελετήση τὰ ὑπάρχοντα γλωσσικὰ (τυπικὰ) συστήματα καὶ ἐνδεχομένως νὰ κατασκευάση ἕνα δικό του/της, θὰ ἔπαιρνε τὰ δύο ἀκραῖα συστήματα δημοτικῆς καὶ καθαρεύουσας, ὅπως ὁρίζονται στὶς γραμματικὲς Τζαρτζάνου καὶ Τριανταφυλλίδη, ἀντίστοιχα, θὰ μελετοῦσε καὶ τὶς ἐνδιάμεσες προτάσεις, θὰ ἔκανε συγκρίσεις, καί, μὲ γνώμονα τοὺς κανόνες παραγωγῆς συμπερασμάτων (αὐτὸ πού, χονδρικά, ἀποκαλοῦμε Μαθηματικὴ Λογικὴ) θὰ κατέληγε σὲ κάποιο σύστημα ποὺ θὰ συνδύαζε τὶς δύο ἀρετές: Θὰ ἦταν συμβατό, κατὰ το δυνατόν, τόσο μὲ τὴν ὁμιλουμένη γλῶσσα ὅσο καὶ μὲ τὴν ἀμέσως πρόγονό της. Θὰ ἔκανε, ἐν ὀλίγοις, αὐτὸ ποὺ ἔκαναν οἱ δύο (γλωσσολόγοι) συγγραφεῖς τοῦ ἐν λόγῳ βιβλίου.

Ἂς δοῦμε κάποια ἀπὸ τὰ τυπικὰ χαρακτηριστικά του:

• Ἀντὶ τοῦ τύπου «ἡ πρᾶξις, τῆς πράξεως, τῇ πράξει, τὴν πρᾶξιν, πρᾶξι» τοῦ Τζαρτζάνου καὶ τοῦ «ἡ πράξη, τῆς πράξης, τὴν πράξη, πράξη» τοῦ Τριανταφυλλίδη, οἱ συγγραφεῖς προτείνουν «ἡ πρᾶξι, τῆς πράξεως/ης, τὴν πρᾶξι, πρᾶξι», κρίνοντες ὅτι ὁ προτεινόμενος τύπος ἀφ᾿ ἑνὸς ἀποδέχεται τὴν ἠχητικὴ κατάργηση τοῦ τελικοῦ σίγμα, ἀφ᾿ ἑτέρου ἀποφεύγει τὴ σύγχυσι μὲ τὸν τύπο «ἡ νίκη», ἀφοῦ τὸ πρῶτο κάνει πληθυντικὸ σὲ -εις («οἱ πράξεις), ἐνῷ τὸ δεύτερο σὲ -ες («οἱ νίκες»). Παρεμπιπτόντως, αὐτὴ ἡ σύγχυσι ὑπάρχει σὲ κάποια σημεῖα καὶ στὸν Τριανταφυλλίδη, ὅταν προτείνη τὸν αὐθαίρετο «οἱ δύναμες, οἱ ἄνοιξες». (Θυμᾶμαι ἀκόμη τὴ μητέρα μου νὰ γράφει «ζάχαρι»).
  
• Ἀντὶ τοῦ «ὁ ἀγώνας, τοῦ ἀγώνα, τὸν ἀγώνα» τοῦ Τριανταφυλλίδη, οἱ συγγραφεῖς προτιμοῦν ἀφ᾿ ἑνὸς νὰ μὴν ἀπαγορεύσουν τὸν τύπο «ὁ ἀγών, τοῦ ἀγῶνος» (θυμᾶμαι ὁμηρικοὺς καυγάδες μὲ τὴν φιλόλογο στὸ φροντιστήριο ποὺ μοῦ διόρθωνε τὸ «ὁ παράγων»), ἀφ᾿ ἑτέρου νὰ μὴν υἱοθετήσουν τὴν αὐθαίρετη κατάργηση τῆς περισπωμένης στὸ «τοῦ ἀγῶνα, τὸν ἀγῶνα». Αὐτὴ ἡ διατήρησι δημιούργησε ἕνα ἄμεσο χαμόγελο στὰ μαθηματικὰ χείλη μου μόλις τὴν εἶδα.
  
• Διατηροῦν τὴν ὑποτακτικὴ («νὰ γράψης, νὰ λύσης»), ὅπως ἄλλωστε ἔκανε καὶ ὁ Τριανταφυλλίδης νωρίτερα, ἀλλα καὶ ὁ Τσοπανάκης ἀρκετὰ ἀργότερα, ἀρνούμενοι τὴν αὐθαίρετη κατάργησί της ἀπὸ τὸ ΥΠ.Ε.Π.Θ.
  
• Ἀποδέχονται τὸν διπλὸ τύπο «ὁ καθηγητής, τοῦ καθηγητοῦ/ῆ, τὸν καθηγητή, καθηγητά». Ἀλήθεια, ἔχει χρησιμοποιήσει ποτὲ κανεὶς/καμία τὴν κλιτικὴ «κύριε καθηγητή»; μόνο σὲ κατασκευασμένα παραδείγματα τῶν σχολικῶν βιβλίων τὸ ἔχω δεῖ καὶ μὲ ξενίζει ἀπίστευτα.
  
• Διατηροῦν τὰ ἐπίθετα «ὁ/ἡ διαφανής, τοῦ/τῆς διαφανοῦς, τὸν/τὴν διαφανῆ» ποὺ αὐθαίρετα παρέλειψε ἡ γραμματικὴ Τριανταφυλλίδη δημιουργώντας ἕνα ἀπίστευτο φαινόμενο ἀγραμματοσύνης ποὺ φαίνεται διαρκῶς ἀπὸ ἀνθρώπους ποὺ λένε πράγματα ὅπως «ἕνα διαφανῆ παράθυρο» ἢ «ἕνα θηλυπρεπῆ ἀγόρι», στὰ πιὸ καθ᾿ ἡμᾶς.
  
• Ἄλλες ὀρθογραφικὲς διατηρήσεις εἶναι τὰ θηλυκὰ μὲ περισπωμένη (π.χ. «γυναῖκα») καὶ τὰ οὐδέτερα σὲ -μα, πάλι μὲ περισπωμένη (π.χ. «δρᾶμα, κλῖμα»), ἀρνούμενοι μιὰ ἐντελῶς αὐθαίρετη ἁπλοποίησι ποὺ μόνο στὴν κατάργησι τῶν τόνων μποροῦσε νὰ ὁδηγήση. Τέλος, ἡ διατήρηση τοῦ τελικοῦ νῦ στὰ ἄρθρα «τόν, τὴν» σὲ ὅλες τὶς περιπτώσεις.
  

Εἰς ἀπάντησι, λοιπόν, τῆς κριτικῆς ὅτι οἱ συγγραφεῖς προσπαθοῦν νὰ συμβιβάσουν μεταξύ τους πράγματα ἀσυμβίβαστα, παραθέτω ἕνα ἀκόμη ἀπόσπασμα τοῦ προλόγου, ποὺ μὲ βρίσκει ἀπόλυτα σύμφωνο (ἴσως ἀντικαθιστώντας τὴν λέξι «ἔθνος» ἀπὸ τὴν λέξι «λαός»): «Tὸ γλωσσικὸν δίδαγμα "μία γλῶσσα, μία ὀρθογραφία" ἀποτελεῖ βασικὴν πίστιν μας καὶ τὸ ἐφηρμόσαμεν καὶ ἐδῶ μὲ συνέπειαν. Eἶναι ἀντιεπιστημονικὸν καὶ ἀντιπαιδαγωγικὸν νὰ τηροῦμεν ἄλλην ὀρθογραφίαν διὰ τὴν ἀρχαίαν ἑλληνικὴν καὶ ἄλλην διὰ τὴν Kοινὴν νεοελληνικήν. Aἱ προσπάθειαι μεταβολῆς καὶ ἁπλουστεύσεως τῆς ὀρθογραφίας, ὅταν δὲν γίνωνται βάσει τῆς ἀρχῆς ποὺ ἀνεφέρθη, ὁδηγοῦν εἰς ὀρθογραφικὸν χάος, καταστρεπτικὸν διὰ τὴν γλῶσσαν καὶ τὴν παιδείαν τοῦ ἔθνους.»

Σημείωσις: Στὸ παρὸν ἄρθρο χρησιμοποίησα τὸ ὀρθογραφικὸ σύστημα τοῦ βιβλίου, ὡς φόρο τιμῆς σ᾿ αὐτό. Ἄλλωστε, οἱ διαφορὲς μὲ τὸ δικό μου σύστημα εἶναι ἐλάχιστες.